UHOLDEAK

CENTENARIO DE LA INUNDACIÓN EN ERRATZU

El 2 de junio se celebró el centenario de la inundación que arrasó Erratzu, Elizondo y tantos pueblos y lugares de Baztan Bidasoa e Iparralde. La inundación causó una gran cantidad de destrozos en toda la zona, pero especialmente en el pueblo de Erratzu, ya que fué en el cercano monte de Auza donde reventó la nube. A comienzo del siglo XX, gracias a los novedosos medios de comunicación, el suceso tuvo una relevancia muy importante: las imagenes del fotógrafo Felix Mena Martín y los sucesos narrados por los periodistas sobrecogieron a la sociedad navarra y foránea.

Una exposición con fotografías de Foto Mena y objetos y documentación  recogidos por el pueblo y la parroquia de Erratzu recuerdaron el centenario de la inundación. La mayoría de las fotografías expuestas son las que realizó el fotógrafo Félix mena Martín hace cien años, imágenes que recogen todo el dramatismo del suceso a través de su sensibilidad y punto de vista. Foto Mena y el pueblo de Erratzu han realizado un libro con estas fotografías.

                   

1913ko ekainaren 2an, Auza mendian bildutako ur erauntsia uholde bihurtu zen. Urak eraman zuen aitzinetik harrapatzen zuen guztia, hainbat herri urpean utziz. Erratzu izan zen kaltetuena, hildakorik egon ez zen arren. Mendea pasata, denborak ez ditu ezabatu uharren aztarnak. Bizirik segitzen dute oraindik, paretetan urak utzitako arrastoetan, baina batez ere, ahoz aho egun ilun hartaz kontatu diren istorioetan.

“Mendi, elizak eta etxi­ak bota zituen golpian, len bistan zauden terreno asko tapatu ziran urpian…” azaldu zituen Txirrita ber­tso­lariak uholdeek utzitako ondorioak. Hondamenaren argazki hau erre­pikatzen zen eskualdean. Dena den, sinesgaitza dirudien arren­­­ orduko datuen arabera Elizondon hiru hildako bes­terik ez ziren izan. Horregatik, doaz eskutik hondamena eta ospakizuna 1913ko ekainaren 2az hitz egitean.  Dena galdu arren, kontatzeko aukera izan zuelako gehiengoak. Urte aunitz pasa badira ere,  gaur egun Baztango etxeetan  kontatzen segitzen diren 

TUNDRA

Oraingoan Igor Estankonaren aspaldiko poema liburu bat aholkatu nahi dizuegu, berezko ikuspuntu garatuak norbere aukerei bide ematen die, isiltasuna esanguratsu bihurtzen dala.

http://www.susa-literatura.com/cgi-bin/liburuok.pl?lib=poes34

EZ DAGO LAINORIK

Gaur ez dago lainorik eta gaua dator garbi,

gutxitan ikusten da horrela, beldurra ematen du ia.

Zerbaitek eztanda egitea izan daiteke irtenbide bat.

Bake honetan jalgi dira gerizpeak

eta aurpegia ukitu didate,

inoiz gulakorik ikusi gabeak balira bezala.

Ez zenuke lorik egingo

zertan pentsatzen ari naizen jakingo bazenu.

Astiro noa zugana, hankabakar noa zugana,

denboran atzera egin nahi dut

esku fosil bitzuokin ukitzeko

jaio gabeko zure azala.

Gure oraina ukatuko nuke

zelan hilko zaren ikustearren.

Zelai bat bezain zabal daukat eskua,

aurrera jotzen dute handik zure ametsek

eta hemen daude nireak talka itxaroten;

esadazu ze asmorekin datorren zure barre urduria.

Esadazu, egingo didazun zulo horretan

geratzeko asmorik duzun.

BATZU USTEKO ZUTEN BEZAIN ANTZU EZTA IZAN BAZTANGO LUR EDER HAU EUSKARA IDATZIARENDAKO

Gaurkoan gomendatu nahi dizuegu Mariano Izetak idatziriko "Dirua galgarri", uste dugu gure aurrekoek eginiko lana ezagutzeak duguna hobeki balioztatzen laguntzen digula. Baztango euskara idatziak tradizio luzea du, liburu honen hitzaurrean azaltzen den gisa, segi dezagun bailarako euskara zaintzen eta janzten garenetik abiatuz,  etorkizuna ziurtatzea gure esku baitago.

Hona Hemen Mariano Izeta nor zen jakiten lagunduko dizuen helbidea:

 http://www.euskara.euskadi.net/appcont/sustapena/datos/26%20izeta.pdf 

Liburu hau irakurri nahi izanez gero, hemen duzue helbidea:
http://www.euskaltzaindia.net/dok/iker_jagon_tegiak/auspoa/9867.pdf

LEEN PEREDIKIA

   Behar bada galdeginen du irakurleen batek: "Leen peredikia" hitz horiek zer dira? 

  Ziberotarren Pastural bat edo Charivari-ren bat irakur balu, jakinen zuen hitz horiek "Aurreko Hitza" adiarazten dutela. 

   Eta berandu gabe, goazen polizia-nobela hunen egilearekin. 

 Mariano Izeta Elizalde jaun gaztea 1915 urteko uztailaren 14´garren egunean sortu zen Elizondo-ko "Mutilenea"-n, eta hiri hortan bizi da erloju-denda baten jabe. 

   Bere eskolak, herrian berean egin zituen, eta Zeruko Argia-n eta Baionako Herria astekarian irakurgai pollitak argitaratu izan ditu jadaneko. 

   Aita Zarauz'tarra du gazte gaztedanik Elizondo-n kokatua, cta ama berriz Elizondoarra.

   Eskuaraz leenbiziko liburua ote da hau Baztanen? Polizia-nobela bezala bai, leena da, eta irakurleak ikusiko duen bezala, interes haundienarekin segitzen zaio asmakizunaren korapilloari. Eskuara ere herrikoa erabiltzen du eta errcza Baztandar izkiriazaileak. 

   Horko bereko izkuntzan geiena, ez oso osoan  hala ere, zenbait aldiz ezpaitzaio jarraikitzen egilea aktibocn cta pasiboen bereizkuntzari (gizonek-gizonak), Baztanen bezala. 
  Beste aldetik ere erran behar da, Baztanen usatzen dela, asko tokitan bezala, hitzcn akabaillan, a -e vocal-en aldakuntza, i -u vocal-en ondotik doazilarik. 
   Bidasotar ez direnek ere, uste dugu aise irakurriko dutela nobela pollit hau, den oiturarik ttipiena irakurtzeko baldin badute. 
   Tokiko zenbeit hitz ez-ezagunen argitzeko eratxeki dion iztegiñoa, laguntza handikoa izan ditake.
   Polizia-nobelaz kanpo, leenago ere agertu izan dira Baztandarren euskal liburuak; eta ospe haundiko Axular hura kontatu gabe (Urdazubi bere sortherria Baztango barrutia-ren barrenean baitago eta Axularren ama ere Azpilikueta-koa zen). 
   Elizondo-ko "Datugaraia"-n bizitu zen Bruno Eéhenique jakintsu hura eta Baztango eskuaraz izkiriatu ere Bonaparte-ren laguntzaile gorenetako bat bezala. Ebanjelioa, Apocalipsa, "El cantar de los cantares" eta beste halako itzulikatu zituen Elizondoko eskuararat.   

   Prinzipe berak dionez, iñork etzion Echenique-k bezain zeatzki gomendatzen ziozkan langaiak bururatu. Eta are geiago estimatzen zuen gure izkiriazailea, ainbeste eskale nardagarrien artean, beretako nioiz ere etziolakotz deusik eskatu. 

   Franzisko Lapitze idazlari ezaguna ere sortzez Arizkun-goa zen; eta bere liburu "Bi saindu hescualdunen bizia", liburu ernagarri eta edertzat jotzen du P. Lafitte-k laudorio handicnen artean. 

   Baztandarra zen Francisco de Elizondo Aita kaputxinoa ere, besteen artean "Lore usaíndun mamitsuak" liburua izkiriatu zuena. 

   Orobat, Amayur-ko erretorc izan zen Cruz Goyeneche jaunak ere eskuaraz apainki idatzi zuen eta soilik aipatuko dugu Martín de Az pilcueta, XVI garren mendeko doktorearen bizitza labur bat; Eluetearra zen. (Zaarrek beti EIuete erraten zuten, eta ez EIvete oraikoek bezala). 

Irurita-n aunitz urtez bizituta, aldizkari askotan izkiriatu zuen ere Paulo Fermín lrigaray "Larreko", sendakin izan zenak.

Eta erdi Lekaroz-tarra etzena Tapia-Perurena olerkari fin eta goren maillako hura, Baztango eskuara leunean ainbeste idatzi zuena 1930 eta 1933 urtetako Eusko-olerkiak direlako bildumetan ikus ditazke "Baztango mendiak", "txori mindua", "Lore bikaiña", "Orein zuria"... daritzaten poesia ederrak; batzuk Ulhand eta beste aleman neurtizlarietatik zuzen zuzen itzulikatuak.

   Bizien artean hor dugu Zigan, Xabier Lazcoz apez olerkaria eta erdal izkiriantia. Elizondo-ko semea; oraintxe aipatu 1932 urteko olerkari bilduman ikus ditazke bere euskal bertso sortak.

   Eta Arizkun-en ere orai argitara ematen dute aipagarri den, erdia eskuaraz dagon Elkartasuna eliz-orri pollita.

Batzuk usteko zuten bezain agor eta antzu ezta beraz izan Baztango lur eder hau, euskara idatziarendako.

   Eta oraindik Aita Donosti zena ere aipa dezakegu, aur-aurreti Baztanen bizitua eta bere naiez Lekarotz-a ehorztera ekarria; ainbeste euskal kanta eta ipuin eder bere Baztan maitean bildu eta argitara eman zituen musikalari haundia. 

  Halaber gauza beretsua erran dezakegu Arrigarai aita Kaputxinoaz, edadura haundiko gramatikak Lekarotz-en egin baizituen eta Baztango eskuararen kutsurik haundiena dutenak.

   Joan den mendean ere Joan Martin Hiribarren eta Joan Battitt Elissamburu olerkarien euskara ederrak Baztango ziren alde batetik; Hiribarren-en ama Erratzu-arra baizen Dolarea deitua eta Yoana Irazabal Zugamurdi-arra berriz Elissamburu euskal poeta haundiaren ama.

   Gure errikide Izeta, beste horiek bezala, asitako bideari jarraikiko zaiola gero ere, igurikatzen dugu bihotz bihotzetik

A. Iriagay

Euskaltzaindikoa      

http://www.euskaltzaindia.net/dok/iker_jagon_tegiak/auspoa/9867.pdf

EL GUARDIÁN INVISIBLE

Os recomendamos el primer volumen de una futura trilogía de novela negra, escrita por Dolores Redondo, El guardián invisible que centra los hechos en el valle de Baztán. Siempre resulta curioso contrastar la ficción con la realidad, conocer lo que el valle puede llegar a sugerir para un proyecto de ficción.

http://www.elcorreo.com/vizcaya/ocio/201301/18/libro-guardian-invisible.html

En los márgenes del río Baztán, en el valle de Navarra, aparece el cuerpo desnudo de una adolescente en unas circunstancias que lo ponen en relación con un asesinato ocurrido en los alrededores un mes atrás.

La inspectora de la sección de homicidios dela Policía Foral, Amaia Salazar, será la encargada de dirigir una investigación que la llevará devuelta a Elizondo, una pequeña población de donde es originaria y de la que ha tratado de huir toda su vida. Enfrentada con las cada vez más complicadas derivaciones del caso y con sus propios fantasmas familiares, la investigación de Amaia es una carrera contrarreloj para dar con un asesino que puede mostrar el rostro más aterrador de una realidad brutal al tiempo que convocar a los seres más inquietantes de las leyendas del Norte.

VIRGINIA WOOLF

Egun hauetan ospatu  da Virgina Woolfen jaiotza, 1881ean jaio eta 1941ean bere buruaz beste egin zuen idazle britaniarra gaur egungo erreferentzia da literatur munduan. Horregatik, adibidez Pikara aldizkarian  Virginia Woolfen urtebetetzea dela eta, Oihana Etxebarrietak britainiar idazlearen ibilbidea eta ekarpen feministak gogoratzen ditu: "Virginia Woolfen nobelagintza hala ere, asko aztertua, eta ezagutzera emana izan da. Narrazio moduetan egin zuen berrikuntza azpimarratzen da alde batetik zein bestetik. Barruko ahotsak eta pertsonaien burutazio eta bakarrizketak adierazten maisua izan zela diote aditu ugarik. Baina honetaz gain, kontuan hartzeko beste fazetak ere zituela azpimarratu nahiko nuke gaur. Bere saiakerak, feminismora gehien hurbildu ahal gaituztenak direla esatera ausartuko nintzateke. "Hiru Ginea" eta"Gela bat norberarena"  testu sakon eta hausnartzaileak ezagutzeko modukoak dira."

Olaziregi irakasleak Intimizmoaz haraindi: emakumezkoek idatziriko euskal literatura http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/literatura/17/17003075.pdf lanean honako hau idatzi zuen idazleaz: " Virginia Woolfengana itzuliz, gauza jakina da, bere ekarpen literarioa onartuz ere, egile nekaezin honen bibliografia oparoa (dela narratibazko lanek osatzen dutena, dela entsegu edo egunkarietako artikuluek bilbatzen dutena) gorabehera handikoa izan zela". Ondoren bere lanez honako zerrenda eskeiniko du: "egilearen bibliografia zabalean, egun kritikagintzak gailur kontsideratzen dituen Mrs. Dalloway (1925), To the Lighthouse (Farorantz, itz: A. Garikano, Ibaizabal) (1927), Orlando (1928) edo  The Waves [Olatuak] (1932) nobelak azpimarratu beharko genituzke".

Mariasun Landak honako  gogoeta interesgarria egin zuen "Norberaren gela" liburuaz:

Jakina den bezala mende honetako ingeles idazle onenetariko bat izan zen Virginia Woolf. Eta bere nobela ezagunak baztertu baditut ere, "Norberaren gela" saio laburra komentatzearena liburu honek nigan eragin handia izan duelako da, betidanik asko interesatu zaidan gai bati buruz jarduten baita: emakumea eta artearen arteko harremanez.

Kontutan hartu behar da, 1929 urtean idatzi zuela Virginia Woolfek liburu hau. Berak 47 urte zituela nobela batzuk idatziak zeuzkan, besteak beste: "Jakue-ren gela" (1922) eta "Mrs Dallowey" (1925) eta Bloomsbury deituriko taldearen ardatzekotzat konsideratua zegoen. Esan dezagun baita ere, lehen mundu gerraren ondoko urte haietan  ingeles emakumeen egoerak aldaketa  ugari ezagutu zituela: etxetik kanpoko lanaren mundua zabaldu zitzaien emakumeei, boto eskubidea lortu zuten sufragisten aldarrikapenen ondorioz, baita nork bere dirua administratzeko eta zenbait  unibertsitatetan sartzeko eskubidea ere.

Beraz "Norberaren gela" liburua Virginia Wolfek emakumea eta nobela gaia zituen bi hitzalditan oinarritua dago. Agian, hortik datorkio idazkerari solas giroa eta aldi berean eruditoa den kutsu berezia.

http://virginiawoolf.gipuzkoakultura.net/Woolf_norberaren_gela_eu.php

URTE BERRI ON!

Urte berri ona izan dezazuela!, eta ze modu hobea urteaz gozatzeko datorren urteko hilabete bakoitzeko liburu bat proposatzea baino, ikus ezazue behetiko bideoa merezi baitu. 

http://bookhunterblog.wordpress.com/2012/12/31/2013-12-meses-para-leer/

                                                                     

LOS OJOS DEL PELÍCANO

Hoy queremos recomendaros a uno de los jóvenes valores de la poesía española contemporánea Fernando Valverde, por ello,  para iniciaros en su obra,  os recomendamos este libro escrito por el joven poeta granadino:  Los ojos del pelícano.

Los pelícanos tienen una forma peculiar de cazar. Planean hasta que avistan a su presa y se lanzan en picado hacia el agua. El golpe es brutal. Pero los pelícanos salen triunfantes con el pez en el pico. Sin embargo, los golpes contra el mar cobran su factura. Muchos pelícanos mueren ciegos. Un pescador le reveló todas estas cosas al poeta y periodista Fernando Valverde cuando contemplaba, maravillado, la precisión depredadora de estas aves en una aldea nicaragüense situada junto al océano Pacífico.

 A fuerza de golpear los sueños con la realidad, los seres humanos acaban encontrando el dolor", afirma el poeta granadino. "Muchas piezas fundamentales de mi infancia se han derrumbado sin que pudiera hacer nada. Con la excepción de mi hermano, todos los protagonistas de mi infancia han desaparecido. Cuando pierden la vista, los pelícanos son conscientes de su ceguera y se matan a sí mismos", explica Valverde, que ha dedicado seis años a la escritura de este libro.

Entrevista con Raquel Lanseros y Fernando Valverde